Czy  już nadeszła pora na nadzwyczajną zmianę treści umów kredytowych?

Falę pozwów frankowych w rzeczywistości spowodowała duża ilość kredytów indeksowanych i denominowanych kursem CHF jak i niekorzystna dla kredytobiorcy zmiana kursu franka na rynku walutowym. Natomiast falę pozwów w oparciu o znacznie większą ilość kredytów złotówkowych mogą wygenerować istotniejsze obecnie zjawiska gospodarcze, ale których geneza ma charakter nadzwyczajny i w obecnej rzeczywistości geopolitycznej jest zupełnie inna od poprzedniej.

Postanowieniem z dnia 3 listopada 2022r. o zabezpieczeniu powództwa o ustalenie treści umowy kredytowej Sąd Okręgowy w Katowicach na czas przyszłego procesu unormował obowiązek kredytobiorcy spłaty rat kredytu eliminując zmienną stawkę WIBOR 6M (obecnie 7,51%), zobowiązując uprawnionego do spłaty rat odsetkowych w wysokości 2,19% stanowiącą marżę banku. Sąd zmienił oprocentowanie ze zmiennego na stałe a po drugie obniżył je co spowodowała zmianę raty z kwoty 6.700 zł do 1700 zł m-e. Z informacji medialnych wynika, iż sąd podzielił argumentację konsumenta o nie poinformowaniu go o faktycznie nieograniczonej skali oprocentowania i skutkach takiego ryzyka , w szczególności np. nie przedstawił symulacji historycznych ani prognostycznych rat oraz nie dołączył do umowy regulaminu fixingu stawek WIBOR( art. 384 kc ).W tle pojawiły się jednakże głosy o powinności traktowania umów z bankami nawet przez konsumentów metodyką, na które one zasługują tj. poważnie, zgodnie z zasadami doświadczenia życiowego i logiki czyli zgodnie z zasadą swobody umów która „rozgrzesza” w znacznym zakresie kontrahenta i to pomimo przysługującej konsumentowi ochrony m.in. z art. 384 kc. W tej sprawie sąd stanie przed pytaniami: do jakiego stopnia wiedzy i w jakiej formie bank powinien poinformować klienta o ryzykach związanych z umową?, gdzie jest granica obowiązku banku w doręczeniu niezbędnych dla ważności umowy wzorców umowy?, i wreszcie na jakiej podstawie bank ma prawo uznać, że klient w całości zrozumiał treść umowy i załączników ,czy wystarczające jest samo oświadczenie konsumenta? Na powyższe nie można jednoznacznie odpowiedzieć bowiem ocena będzie zależeć od każdego indywidualnego konkretnego przypadku. Powodowie mogą zatem przed sądem uzyskać korzystny efekt jak w/w postanowieniu sądu albo też doprowadzić do unieważnienia całej umowy jak w przypadku kredytów frankowych albo „wygrać” umowę tj. ograniczyć swoje zobowiązanie na poziomie WIBOR-u z chwili zawarcia umowy aż do jej wykonania czyli całkowitej spłaty kredytu.

Jednakże w przypadku tychże samych kredytów złotówkowych pojawiła się dla konsumenta inna szansa na doprowadzenie przed sądem do korzystnej zmiany umowy.

Jest bowiem faktem powszechnie znanym , że od dnia 24 lutego 2022r. eskalował konflikt zbrojny pomiędzy Ukrainą a Federacją Rosyjską, który przerodził się w regularnie działania wojenne, co skutkowało zaangażowaniem się państw NATO w wsparciu sąsiadującego z Polską państwa. Powszechnie znane skutki tych zdarzeń to wzrost cen paliw i energii oraz wzrost inflacji, co znów znalazło odbicie w konieczności ciągłego podwyższania przez RPP stóp procentowych w celu podniesienia ceny pieniądza. Należy zatem rozważyć czy po zawarciu umowy kredytowej nie nastąpiła nadzwyczajna zmiana stosunków, której nie można było przewidzieć przy zawarciu konkretnej umowy, tym samym czy powstały warunki dla zastosowania przez sądy klauzuli rebus sic stantibus? Zgodnie z art. 357(1) kc

Jeżeli z powodu nadzwyczajnej zmiany stosunków spełnienie świadczenia byłoby połączone z nadmiernymi trudnościami albo groziłoby jednej ze stron rażącą stratą, czego strony nie przewidywały przy zawarciu umowy, sąd może po rozważeniu interesów stron, zgodnie z zasadami współżycia społecznego, oznaczyć sposób wykonania zobowiązania, wysokość świadczenia lub nawet orzec o rozwiązaniu umowy. Rozwiązując umowę sąd może w miarę potrzeby orzec o rozliczeniach stron, kierując się zasadami określonymi w zdaniu poprzedzającym.

Przepis ten ma zastosowanie tylko w przypadku, gdy owa zmiana ma charakter wyjątkowy a za taką bezsprzecznie należy uznać wojnę militarną pomiędzy dwoma państwami przy granicy kraju zamieszkałego przez stronę umowy kredytowej (art. 51 KNZ). Kredytobiorca przed sądem będzie jednak musiał wykazać trudności (majątkowe lub osobiste) w spłacie rat kredytowych lub -albo co najmniej – niebezpieczeństwo powstania po jego stronie nadmiernej straty finansowej w stosunku do jego sytuacji majątkowej i braku szans na uzyskanie dobrodziejstw, które miała mu zapewnić umowa kredytowa. Żądanie korzystnej dla siebie zmiany treści umowy, strona może zgłosić do sądu dopóki jeszcze istnieje zobowiązanie kredytowe i dopóki są ku temu podstawy.

Sąd posiada większe możliwości ukształtowania de facto na nowo umowy kredytowej niż przy zastosowaniu art. 384 kc ale też strona wnosząc pozew do sądu posiada szerszy arsenał instrumentów prawnych zmierzającym do jej modyfikowania stosownie do indywidualnej sytuacji życiowej w jakiej znalazła się wskutek nie przewidzianych i niezależnych od niej zdarzeń, które przeniknęły w treść umowy. Tak więc mogą nastąpić modyfikacje treści umowy jak wskazano wyżej ale dodatkowo sąd może zastosować inne środki dostosowane do potrzeb i sytuacji życiowej i majątkowej konkretnego kredytobiorcy. Podkreślić też trzeba , że zwłoka (czyli zawinione opóźnienie dłużnika w spłacie rat kredytowych) nie wyklucza zastosowania klauzuli rebus sic stantibus.

Skoro konkretne działania wojenne bezpośrednio wpływają na sytuację gospodarczą państwa i społeczeństwa to nie można mówić tylko o indywidualnej, osobistej nadzwyczajnej zmianie stosunków nie dającej uprawnień kredytobiorcy do żądania zmiany umowy lecz o niemożliwości przewidzenia przez kredytobiorcę następstw nadzwyczajnej zmiany otwierającej drogę do przełamania zasady pacta sunt servanda i ukształtowania na nowo treści umowy kredytowej a nawet do jej rozwiązania.

Adwokat Marek Sawicki

Kancelaria Adwokacka Sawicki i Marciniak s.c.