Cmentarz ewangelicki w Czystym (gm. Dobra)
Czyste to niewielka miejscowość położona w gminie Dobra. To na tę ziemię w drugiej połowie XIX wieku przybyli czynszownicy pochodzenia niemieckiego. Stąd też prawdopodobnie wzięła się nazwa miejscowości Czyste, ponieważ zamieszkiwała tu ludność czysto niemieckiego pochodzenia.
Niemcy uchodzili za bardzo dobrych i pracowitych rolników. Uprawiając najgorszej klasy ziemię osiągali lepsze plony niż Polacy. W roku 1921 Czyste nie było już czysto niemieckie, mieszkało tam 42 Polaków – katolików oraz 66 Niemców – wyznania ewangelickiego.
W każdej miejscowości jaką zamieszkiwali ewangelicy był cmentarz, w Czystym również. Jak podaje jeden z mieszkańców Czystego – obok cmentarza istniał zbór. Budynek w którym w jednej części odprawiane były nabożeństwa oraz mieściła się tam szkoła dla dzieci, w drugiej części mieszkał pastor z rodziną. Do każdego zbory czyli do pastora należało 5 hektarów ziemi, którą uprawiał. Kolonia ta przetrwała do wybuchu II wojny światowej, choć jak opowiadają mieszkańcy zgoda nacji trwała do połowy wojny.
Dzisiaj, w miejscowości po niemieckich osadnikach pozostały szczątki cmentarza ewangelickiego. Widoczne jest tylko jedno porośnięte mchem betonowe obramowanie nagrobka. Pozostałe mogiły są już niewidoczne – porośnięte leśną roślinnością. Nie ma krzyży, tablic z nazwiskami. Spotkać można jedynie kawałki betonowych elementów nagrobków. Kilka lat temu zniknął również stamtąd duży, metalowy krzyż, stojący w centrum cmentarza, który był znakiem charakterystycznym dla tego miejsca. Po zborze również nie zostało ani śladu.
Paulina Gąsiorek
